Haberler

BOR MADENLERİMİZİN STRATEJİK DEĞERİ

11.02.2022


Türk-Alman Üniversitesi Fen Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Şafak Gökhan ÖZKAN (bir önceki dönem Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürü), 7 Şubat 2022 tarihinde TRT HABER internet sayfasında yayınlanan röportajında ülkemiz için stratejik değeri günden güne artan bor madenlerimiz hakkında önemli açıklamalarda bulundu:

https://www.trthaber.com/videolar/turkiyenin-zengin-madeni-bor-61544.html
https://www.linkedin.com/in/safak-gokhan-ozkan-0b35b110/

 “Bor elementi tabiatta 150-200 tane mineralin içerisinde bulunuyor. Bu minerallerin tamamı ticari değil. Ticari olanları içerisinde kalsiyum iyonu bulunanlara kolemanit diyoruz. İçerinde sodyum olanlarına boraks diyoruz. İkisinin de bir arada olanı üleksit denilen bir maden. Bu üçü de ülkemizde mevcut.
Dünyada ve ABD’de ise bu söylediğim 3 maden de var fakat içerisindeki bor yüzdeleri düşük.  Türkiye’dekiler oldukça yüksek. Yani kalite açısından baktığımızda, Türkiye’deki madenlerin içerisindeki bor yüzdesi diğerlerine göre çok yüksek. Bir takım yan ürünlerinden dolayı da katma değeri fazla.
Ülkemizde en önemli ve dünyadaki en büyük bor yatağı Eskişehir-Seyit Gazi-Kırka yöresinde bulunuyor. Bu Kırka yatağında boraks madeni mevcut. Şu anda Eti Maden’in deterjan yapımında kullandığı boraks, buradan elde ediliyor.
İkinci büyük yatak Kütahya-Emet yöresinde bulunuyor. Buradaki de kolemanit yatağı ve kolemanit daha çok seramik ve cam sanayilerinde tüketiliyor.
Diğer önemli bor yataklarımız Balıkesir-Bigadiç ve Bursa-Mustafa Kemal Paşa-Kestelek bölgeleri olarak öne çıkıyor. Ayrıca Kırka, Emet ve Bandırma’da da bora dayalı ürünlerin üretildiği fabrikalarımız mevcut.”
“Borun elementlerin periyodik çizelgesindeki yeri 5 numara. Ve kristal yapısı, izotop yapısı birtakım uç alanlarda uygulama alanı bulmasına müsait. Bunun anlamı şu; izotoplarının bir tanesi 10 numaralı izotop, diğeri 11 numaralı izotop. Kütahya Emet’teki maden, kolemanit ocağımızın özelliği de dünyada rakiplerinde olmayan izotopa sahip olması. Bu izotop bize tıbbi uygulamalarda, sağlık sektöründe, aşıların içerisinde, kanser tedavisinde bile bir miktar bor kullanıldığı söyleniyor. Bu literatüre geçmiş durumda. Kimi uygulamalarda, savunma sanayinde, tankların zırhlarının yapılmasında kullanılıyor.”
“Bor madenleri sadece tabiattan çıktığı haliyle para edebilen bir şey değil. İşlemeniz gerekiyor. Ve öncelikle mümkün olduğu kadar saf vaziyette minerali kazanmanız, arkasından da elementer bora geçmeniz gerekiyor. Elementer bor elde ettiğinizde kullanım alanları da genişlemeye ve stratejik hale gelmeye başlıyor. Ayrıca o ‘sanayinin tuzu’ dediğimiz mevzu da gündeme gelmiş oluyor. Az miktarda ama her yerde bor kullanımı mümkün. İşte bor madenlerimiz bu yüzden önemli.”
“Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), şu anda dünyadaki toplam bor rezervini 1 milyar 243 milyon ton olarak belirtiyor. B2O3 bazında söylüyor bunu ve Türkiye’deki miktar 1 milyar 100 milyon ton. Bu değer de dünyadaki toplam rezervin yaklaşık yüzde 88’ine karşılık geliyor. Her ne kadar korumacı tavırla ABD kendi verilerini kamuoyundan gizlese de dünyadaki üretim verilerini ve rezerv verilerini bizimle paylaşıyor. Dolayısıyla böyle nadide bir kaynağımızı 'sanayinin tuzu'nu hakkını vererek, değerlendirmemiz gerekiyor.”
“Borların birinci temel kullanım alanı elbette ki cam sanayii. Örneğin kolemanit cam sektöründe kullanılıyor. Kurşun geçirmeyen camlar var, o da uç alanı. İkincisi seramik sanayi, sırlama konusunda kullanılıyor. Diş tedavilerinde, diş dolgularında kullanılan beyazlatmayı sağlayan hep bor madenleri söz konusu. Hatta diş macununda da kullanılması mümkün. Üçüncü sanayi de tarımdır. Diğer kullanım alanları, metalürji sektöründe bazı madenlerimizin kıymetli metallerin ergitilmesinde ergime sıcaklığını ve akışkanlığını kolaylaştırmak için kullanılıyor. Bu çok eskiden beri bilinen bir yöntem. Bir takım ziynet eşyalarının altının, gümüşün kolay bir şekilde düşük sıcaklıklarda işlenebilmesi için bir miktarda boraks kullanılıyor. Bunun dışında son zamanlarda inşaat sanayinde kullanılması mümkün. Çünkü bazı tuğlaların içerisinde özellikle ısı izolasyonu için borların kullanıldığını görebiliyoruz. Tabii ki farklı B2O3 oranlarında bu kullanım mümkün. Ahşapların yanmasını geciktirici olarak da borları kullanabiliyorsunuz. Reçine gibi düşünün. Bir alevlenme olduğu takdirde bor enerjiyi emdiği için diğer tarafa geçmesini engelliyor. Böyle bir izolasyon sağlıyor ve bu sanayii için çok önemli bir şey.”
Borun bilinen kullanım alanlarının haricinde yüksek teknolojide de kullanımının mümkün olduğunu söyleyen Prof. Özkan, Japonya'da ve Çin'de manyetik kaldırma teknolojisiyle çalışan süper hızlı tren Maglev ile Fransa'da ve Çin’de geliştirilen ‘Yapay Güneş’ deneylerinde de borun kullanıldığını duyurarak, şöyle anlatıyor:
“Birincisi, içerisinde neodinyum, demir ve bor elementlerinin alaşımı olan bir mıknatıs söz konusu. Bu mıknatıs, doğal bir mıknatıs. Elektrikle mıknatıslanmıyor. Kendisi manyetik özellik taşıyor. Kuzey ve güney kutupları var. Maglev trenleri şu anda Almanya ve Çin’de geliştirilen bir teknoloji. Raylara ve trenin kızaklarına birer mıknatıs döşüyorsunuz. Eş kutuplar birbirini ittiği için belli bir sanki hava yastığı üzerinde yüzüyormuş gibi motoru olmayan bir trenden bahsediyoruz. Bu sonsuz enerji kaynağı demek. Tabii ki o mıknatısı elde edebilmek için neodinyuma, demire ve bora ihtiyacınız var.
İkincisi ise Fransa'da ve Çin’de eş zamanlı olarak yapılan ‘Yapay Güneş’ deneyleri. Tabi bu yapay güneşler yaklaşık 15-20 yıldır söz konusu. Avrupa Birliği, Rusya ve ABD’nin içinde olduğu, Çin’in ve Hindistan’ın da ortak olduğu 35 tane ülkeden oluşan bir konsorsiyumda Fransa’da Paris yakınlarında bir yapay güneş oluşturuyorlar. Yapay güneşten kastım şu; güneşin yüzey sıcaklığı 5 bin santigrat derece civarındadır, teorik olarak ölçülmüş değer. Bu yapay güneşin sıcaklığı ise normalden 100 kat daha fazla.
Burada yapılan şey, şu anda nükleer santrallerde ağır radyoaktif elementler parçalanarak enerji elde edilebilirken, burada hidrojen atomları çarpıştırılarak helyum elde ediliyor. Ve burada çok büyük bir enerji açığa çıkıyor. Tabii ki bu enerjiyi çıkartmak ve çarpıştırmak için kullanılan teknolojinin ve devasa makinanın adı TOKAMAK. 
Eyfel Kulesi’nin üç katı büyüklüğünde bir hacimde, büyük bir tonajda yaklaşık 23 bin ton ağırlığında bir reaktörden bahsediyoruz. Bunun içerisinde döteryum denilen kimyasal 50 megawattlık bir enerji girdisiyle 500 megawattlık enerji elde ediliyor.
2025’te Fransa'daki bu reaktörü ticari olarak devreye alacaklar ve bunun süper iletken malzemesinde MgB2 (magnezyum diborür) bileşiği kullanılması söz konusu. Bu da bor elementi için katma değeri çok yüksek yeni bir kullanım alanı demek. Tabii ki tabiattaki haliyle değil. Bir takım proseslerden geçtikten sonra.”
Ayrıca, 2022'nin sonlarına doğru tamamlanacağı açıklanan bor madeninin savunma sanayi ve nükleer teknolojide kullanılmasına olanak sağlayacak Balıkesir Bor Karbür Üretim Tesisinin savunma sanayi için oldukça önemli olduğunu söyleyen Prof. Dr. Özkan, Türkiye’nin bu konuda oldukça kıymetli yatırımlar yaptığına da dikkati çekiyor.
“Bor, bir menkul kıymet değil. Yani altın, gümüş gibi işlem gören bir şey değil. Tüketim miktarı belli. Önemli olan yatırımlar. Çok akıllıca yatırımlar yapılıyor şu anda Türkiye’de. Bandırma’da Bor Karbür Tesisi kurmak savunma sanayii için çok önemli. Biz kendi tankımızın zırhını bundan elde edebiliriz. Burada kesinlikle maliyete bakmamak gerekiyor. Yani laboratuvar çalışmalarından başlayıp pilot çapta devam edip bunu gerçekten savunma sanayine bahşetmemiz lazım.”
“Milli İHA ve SİHA'ların öncü ismi rahmetli Özdemir Bayraktar ile İnsansız Hava Araçları’nın radara yakalanmaması için neler yapılmasıyla geçmişte bir konuşmamız olmuştu. Ben bor kullanılmasını tavsiye etmiştim. Onlara ne kullandıklarını sorduğumda kevlar denilen bir ticari maddeden bahsetti. Kevların içine baktığımızda da yine bir miktar o ‘sanayinin tuzu’ndan var.
Peki, biz neden kendi kevlarımızı üretmeyelim? Bor karbürden öte bir şey söylüyorum. Bor elementi atom numarası 5 ve izotopları olduğu için çok önemli bir nötron absorplayıcı madde. Nötronu yani radyasyonu, radarı, X ışınını ya da mikrodalgayı emen özelliğe sahip. Bu demek ki radar bir ışın gönderdiği zaman yere yansımayacak ve görünmeyecek. Görünmez uçak elde etmiş olursunuz aslında. Boyasında, kaportasında kullanabilirsiniz. Yani İHA’ların, SİHA’ların yüzeylerinin kaplanmasındaki boyada bunu kullanabiliriz diye düşünüyorum.”